Czy wiesz kiedy najlepiej uczyć dzieci wartości?

Czy istnieje najlepszy moment, aby uczyć dziecko empatii, uczciwości, odpowiedzialności, szacunku czy samodzielności? Czy pewne etapy dzieciństwa szczególnie sprzyjają kształtowaniu wartości? A może wychowanie moralne rozpoczyna się znacznie wcześniej, niż zwykle przypuszczamy?

W poprzednich artykułach cyklu „Wychowanie do wartości” zastanawialiśmy się, jakie wartości chcemy przekazać naszym dzieciom, jak stworzyć własną mapę wartości rodzicielskich oraz w jaki sposób rozmawiać z dziećmi o tym, co w życiu naprawdę ważne.

Wspomniałam również, że rozwój moralny dziecka jest procesem, który przebiega etapami. To, czego możemy oczekiwać od trzylatka, będzie znacząco różnić się od możliwości siedmiolatka czy nastolatka.

Dzisiaj chciałabym przyjrzeć się temu zagadnieniu bardziej szczegółowo, wykorzystując wiedzę psychologiczną i pedagogiczną.

Kiedy dziecko jest szczególnie gotowe do rozwijania umiejętności, które stanowią fundament określonych wartości?

Dlaczego w pierwszych latach życia tak ważne są bezpieczeństwo i zaufanie? Kiedy zaczyna rozwijać się empatia? W jakim wieku dziecko coraz lepiej rozumie sprawiedliwość? Kiedy odpowiedzialność przestaje oznaczać jedynie wykonywanie poleceń, a zaczyna wynikać z osobistych przekonań?

Odpowiedzi na te pytania mogą pomóc rodzicom lepiej dostosować wychowanie do rzeczywistych możliwości rozwojowych dziecka.

Czym są okresy sensytywne w rozwoju dziecka?

Pojęcie okresów sensytywnych, czyli okresów szczególnej wrażliwości rozwojowej, jest znane przede wszystkim z pedagogiki Marii Montessori oraz badań nad rozwojem człowieka.

W podejściu Montessori okres sensytywny oznacza etap, w którym dziecko wykazuje szczególną gotowość i zainteresowanie określonym rodzajem doświadczeń. Może wtedy intensywnie rozwijać pewne umiejętności, korzystając ze sprzyjającego otoczenia.

Współczesna psychologia rozwojowa i neuronauka posługują się tym terminem bardziej precyzyjnie. Okres sensytywny rozumiany jest jako czas, w którym określone doświadczenia mogą mieć szczególnie silny wpływ na rozwój danej funkcji.

Warto jednak zaznaczyć istotną różnicę.

Nie dysponujemy naukowo potwierdzonym kalendarzem, który wskazywałby, że na przykład empatia rozwija się wyłącznie między trzecim a szóstym rokiem życia, a uczciwość między szóstym a dziewiątym.

Wartości są złożonymi konstrukcjami psychologicznymi. Ich rozwój zależy od wielu wzajemnie powiązanych procesów: poznawczych, emocjonalnych, społecznych i moralnych.

Dlatego w odniesieniu do wychowania do wartości trafniej jest mówić o okresach szczególnie sprzyjających rozwijaniu umiejętności stanowiących podstawę określonych wartości, a nie o zamkniętych przedziałach wieku.

Co ważne, zakończenie danego etapu nie oznacza utraty możliwości uczenia się.

Empatię, odpowiedzialność, uczciwość czy zdolność do współpracy rozwijamy i doskonalimy przez całe życie.

Dlaczego wartości rozwijają się etapami?

Rozważmy przykład uczciwości.

Dwuletnie dziecko może powiedzieć coś niezgodnego z rzeczywistością, ponieważ nie potrafi jeszcze wyraźnie odróżniać swoich wyobrażeń, pragnień i faktycznych wydarzeń.

Pięciolatek może zaprzeczyć, że stłukł kubek, ponieważ obawia się reakcji rodzica.

Dziesięciolatek potrafi już coraz lepiej rozumieć, że kłamstwo narusza zaufanie między ludźmi.

Nastolatek może natomiast rozważać bardziej złożone dylematy: czy zawsze należy powiedzieć prawdę, czy można chronić cudzą prywatność i gdzie przebiega granica między lojalnością a uczciwością.

W każdym przypadku mówimy o tej samej wartości.

Jednak umiejętności niezbędne do jej rozumienia i realizowania są inne.

Podobnie rozwija się empatia, odpowiedzialność, sprawiedliwość czy szacunek.

Dlatego w wychowaniu tak ważne jest rozpoznawanie, czego dziecko na danym etapie życia może się już nauczyć, a do czego dopiero stopniowo dojrzewa.

1. Od narodzin do około 2. roku życia – fundament zaufania, bezpieczeństwa i troski

Pierwsze dwa lata życia nie są jeszcze okresem świadomego rozumienia wartości moralnych.

Są jednak niezwykle ważne dla powstawania ich emocjonalnych i społecznych fundamentów.

Niemowlę uczy się przede wszystkim poprzez doświadczenie relacji z opiekunem.

Kiedy płacze, ktoś reaguje.

Kiedy odczuwa dyskomfort, ktoś próbuje go zrozumieć.

Kiedy doświadcza napięcia, dorosły pomaga mu odzyskać równowagę.

Powtarzające się doświadczenia wrażliwej, przewidywalnej opieki wspierają rozwój poczucia bezpieczeństwa i zaufania.

Jakie wartości mają tu swoje rozwojowe podstawy?

Zaufanie – rozwija się dzięki doświadczeniu, że bliska osoba jest dostępna i reaguje na potrzeby.

Bezpieczeństwo – powstaje w relacjach, w których dziecko doświadcza ochrony, przewidywalności i pomocy w regulacji emocji.

Miłość i bliskość – dziecko poznaje je poprzez fizyczną i emocjonalną obecność opiekuna.

Troska – jej zalążki wiążą się z doświadczeniem bycia otaczanym opieką oraz pierwszymi reakcjami na emocje innych.

Szacunek – jego podstawą staje się doświadczenie, że sygnały, potrzeby i granice dziecka są zauważane.

W drugim roku życia pojawiają się także coraz wyraźniejsze zachowania pomocowe, takie jak podanie dorosłemu potrzebnego przedmiotu.

Nie oznacza to jeszcze dojrzałego rozumienia altruizmu. Jest jednak ważnym początkiem zachowań prospołecznych.

Co może zrobić rodzic?

  • Reagować na potrzeby dziecka w sposób możliwie przewidywalny i wrażliwy.
  • Nazywać emocje i pomagać dziecku je regulować.
  • Okazywać czułość i zainteresowanie.
  • Pozwalać dziecku na bezpieczne odkrywanie otoczenia.
  • Zauważać pierwsze gesty troski i współpracy.

Najważniejsze przesłanie: Zanim dziecko nauczy się troszczyć o innych, potrzebuje wielokrotnie doświadczyć, czym jest troska.

2. Około 2.–4. roku życia – początki autonomii, empatii i rozumienia zasad

To okres intensywnego rozwoju samodzielności.

Dziecko coraz częściej mówi „ja sam”, „nie chcę”, „moje”.

Dla rodziców bywa to wymagający etap, ale z perspektywy rozwojowej ma ogromne znaczenie.

Dziecko zaczyna wyraźniej doświadczać siebie jako odrębnej osoby, posiadającej własne potrzeby, pragnienia i możliwości działania.

Rozwijają się również umiejętności rozpoznawania emocji, naśladowania zachowań społecznych oraz pierwszego rozumienia zasad.

Jakie wartości szczególnie warto wspierać?

Samodzielność – poprzez możliwość dokonywania prostych wyborów.

Szacunek do siebie i innych – poprzez rozpoznawanie granic własnych i cudzych.

Empatia – przez nazywanie emocji oraz zauważanie potrzeb innych osób.

Życzliwość – poprzez proste gesty pomocy i troski.

Odpowiedzialność – w postaci niewielkich, dostosowanych do wieku zadań.

W tym wieku dziecko nie zawsze potrafi jeszcze podporządkować zachowanie temu, co wie.

Może rozumieć, że nie należy bić, a mimo to uderzyć kolegę pod wpływem frustracji.

Może wiedzieć, że należy poczekać na swoją kolej, ale nie potrafić jeszcze wystarczająco długo powstrzymać impulsu.

Nie jest to automatycznie przejaw braku szacunku czy złego wychowania.

To często wyraz niedojrzałości umiejętności samoregulacji.

Co może zrobić rodzic?

Zamiast oczekiwać natychmiastowej dojrzałości moralnej, warto uczyć dziecko konkretnych umiejętności.

Można powiedzieć:

„Widzę, że bardzo chcesz tę zabawkę. Teraz bawi się nią Zosia. Możesz poprosić, żeby dała ci ją, kiedy skończy”.

Albo:

„Nie chcesz się przytulać. Rozumiem. Możesz przywitać się w inny sposób”.

Takie codzienne doświadczenia pomagają dziecku zrozumieć zarówno własne prawa, jak i prawa innych ludzi.

Najważniejsze przesłanie: W okresie wczesnego dzieciństwa wychowanie do wartości powinno opierać się przede wszystkim na konkretnym doświadczeniu, powtarzalności i życzliwym stawianiu granic.

3. Około 4.–6. roku życia – intensywny rozwój empatii, współpracy i rozumienia intencji

W wieku przedszkolnym dziecko coraz lepiej rozpoznaje emocje innych ludzi i zaczyna rozumieć, że druga osoba może mieć odmienne przekonania, potrzeby oraz wiedzę.

W psychologii rozwojowej istotnym elementem tego procesu jest rozwój teorii umysłu, czyli zdolności do rozumienia, że inni ludzie posiadają własne stany psychiczne.

Ma to szczególne znaczenie dla rozwijania empatii i sprawiedliwego traktowania innych.

Dziecko stopniowo zaczyna rozumieć, że ktoś może zrobić coś przypadkowo, a ktoś inny celowo.

Dostrzega też, że ta sama sytuacja może być inaczej przeżywana przez różne osoby.

Jakie wartości szczególnie warto wspierać?

Empatia – umiejętność dostrzegania emocji i perspektywy innych osób.

Przyjaźń – uczenie się wzajemności, współpracy i rozwiązywania konfliktów.

Życzliwość i troska – rozwijanie zachowań pomocowych.

Uczciwość – stopniowe rozumienie różnicy między prawdą, pomyłką i świadomym wprowadzaniem w błąd.

Sprawiedliwość – dostrzeganie zasad równego traktowania.

Szacunek – uwzględnianie uczuć i granic innych.

Co może zrobić rodzic?

W tym wieku szczególnie wartościowe są bajki, opowiadania, zabawy tematyczne i rozmowy o zachowaniach bohaterów.

Można zapytać:

„Dlaczego ten chłopiec zrobił się smutny?”

„Czy dziewczynka chciała sprawić mu przykrość, czy zrobiła to przypadkiem?”

„Jak można pomóc komuś, kto został sam?”

„Czy sprawiedliwie zawsze oznacza po równo?”

Warto również tworzyć sytuacje, w których dziecko może ćwiczyć współpracę.

Wspólne budowanie, przygotowywanie posiłków, opieka nad roślinami czy zabawy wymagające uzgadniania zasad sprzyjają zdobywaniu doświadczeń społecznych.

Najważniejsze przesłanie: Dziecko przedszkolne szczególnie korzysta z uczenia się wartości poprzez zabawę, przeżywanie sytuacji społecznych i rozmowę o emocjach.

4. Około 6.–9. roku życia – rozwój odpowiedzialności, uczciwości i sprawiedliwości

Rozpoczęcie edukacji szkolnej istotnie poszerza świat społeczny dziecka.

Pojawiają się nowe obowiązki, zasady, relacje z rówieśnikami i doświadczenia związane z ocenianiem własnego zachowania.

Dziecko coraz lepiej potrafi przewidywać konsekwencje działań, rozumieć punkt widzenia innych i odróżniać zachowania przypadkowe od zamierzonych.

Wzrasta znaczenie norm grupowych i poczucia sprawiedliwości.

Dzieci w tym wieku często intensywnie reagują na sytuacje, które postrzegają jako nierówne lub niesprawiedliwe.

Jakie wartości szczególnie warto wspierać?

Odpowiedzialność – poprzez wykonywanie zadań i dostrzeganie konsekwencji własnych wyborów.

Uczciwość – przez rozumienie znaczenia prawdy i zaufania.

Sprawiedliwość – poprzez analizowanie zasad i potrzeb różnych osób.

Pracowitość i wytrwałość – przez rozwijanie umiejętności podejmowania wysiłku.

Współpraca – poprzez wspólne cele i zadania grupowe.

Szacunek – przez uczenie się akceptowania różnic między ludźmi.

Co może zrobić rodzic?

To dobry moment, aby powierzać dziecku rzeczywistą, ale dostosowaną do jego możliwości odpowiedzialność.

Nie chodzi o nadmierne obciążanie obowiązkami.

Chodzi o doświadczenie:

„Mam wpływ na to, co się dzieje”.

„Moje działania mają konsekwencje”.

„Inni mogą na mnie polegać”.

Warto wspólnie zastanawiać się nad zasadami i ich uzasadnieniem.

Na przykład:

„Dlaczego umówiliśmy się, że każdy sprząta po sobie?”

„Co się stanie, jeśli jedna osoba stale będzie wykonywała obowiązki za innych?”

„Czy każdy członek rodziny musi mieć dokładnie takie same zadania, aby było sprawiedliwie?”

Dzięki takim rozmowom dziecko stopniowo przechodzi od wykonywania poleceń do rozumienia ich sensu.

Najważniejsze przesłanie: Odpowiedzialności nie można nauczyć wyłącznie przez wymagania. Potrzebne są także możliwości podejmowania działań, dokonywania wyborów i naprawiania błędów.

5. Około 9.–12. roku życia – rozwój lojalności, sprawiedliwości, odwagi i refleksji moralnej

W późniejszym dzieciństwie coraz większego znaczenia nabierają relacje rówieśnicze.

Dziecko intensywniej porównuje własne zachowania z zachowaniami innych osób.

Zaczyna lepiej rozumieć złożoność sytuacji społecznych.

Dostrzega, że dwie ważne wartości mogą czasami pozostawać ze sobą w konflikcie.

Na przykład:

Czy należy dochować tajemnicy przyjaciela, jeśli dowiadujemy się, że ktoś jest krzywdzony?

Czy trzeba zgodzić się z grupą, aby nie zostać odrzuconym?

Czy można odmówić pomocy, gdy samemu potrzebuje się odpoczynku?

Jakie wartości szczególnie warto wspierać?

Przyjaźń i lojalność – z jednoczesnym rozumieniem granic lojalności.

Odwaga – szczególnie odwaga cywilna i umiejętność przeciwstawienia się presji grupy.

Sprawiedliwość – rozumienie różnicy między równością a uwzględnianiem indywidualnych potrzeb.

Prawdomówność – analizowanie znaczenia intencji i konsekwencji.

Samodzielność – podejmowanie coraz bardziej złożonych decyzji.

Szacunek do różnorodności – akceptowanie odmiennych opinii, potrzeb i sposobów życia.

Co może zrobić rodzic?

Warto rozmawiać o rzeczywistych dylematach społecznych.

Przykładowo:

„Widzisz, że grupa wyśmiewa kolegę. Nie chcesz być następny. Co możesz zrobić?”

Nie należy jednak oczekiwać, że dziecko zawsze zachowa się odważnie.

Presja rówieśnicza może być bardzo silna.

Zadaniem rodzica jest pomaganie dziecku w rozpoznawaniu możliwości działania, przewidywaniu konsekwencji i szukaniu bezpiecznych sposobów reagowania.

Najważniejsze przesłanie: W tym okresie szczególnie ważne staje się rozwijanie umiejętności samodzielnej oceny sytuacji społecznych, a nie jedynie przestrzeganie zasad.

6. Około 12.–18. roku życia – kształtowanie tożsamości i osobistego systemu wartości

Okres dorastania jest szczególnie ważnym etapem rozwoju tożsamości.

Młody człowiek zaczyna intensywniej zadawać sobie pytania:

„Kim jestem?”

„Co jest dla mnie ważne?”

„Jakim człowiekiem chcę zostać?”

„Czy moje przekonania są rzeczywiście moje?”

„Czy muszę podzielać wszystkie wartości rodziców?”

Współczesne badania nad rozwojem społecznym i neuronauką wskazują, że adolescencja może być okresem szczególnej podatności na wpływy środowiska społecznego.

Jednocześnie badacze podkreślają, że nadal nie ma wystarczających dowodów pozwalających uznać cały okres dorastania za jeden ściśle wyznaczony okres sensytywny dla wszystkich procesów społecznych.

Nie zmienia to faktu, że adolescencja stanowi bardzo ważny czas dla formowania osobistych przekonań i rozwoju autonomii moralnej.

Jakie wartości szczególnie warto wspierać?

Wolność i autonomia – poprzez możliwość podejmowania coraz bardziej samodzielnych decyzji.

Odpowiedzialność – przez rozumienie długofalowych konsekwencji wyborów.

Uczciwość wobec siebie – poprzez refleksję nad własnymi potrzebami i przekonaniami.

Odwaga – w wyrażaniu własnego zdania i przeciwstawianiu się niekorzystnej presji.

Szacunek – wobec odmienności światopoglądowej i indywidualnych wyborów.

Rozwój osobisty – poprzez odkrywanie zainteresowań, kompetencji i celów.

Rodzina i przyjaźń – poprzez budowanie bardziej dojrzałych relacji opartych na wzajemności.

Co może zrobić rodzic?

Najważniejsza staje się umiejętność prowadzenia dialogu.

Nastolatek potrzebuje dorosłego, który potrafi przedstawiać własne wartości, ale również słuchać argumentów drugiej strony.

Zamiast:

„Dopóki mieszkasz w moim domu, będziesz myśleć tak jak ja”,

warto spróbować:

„Widzę, że mamy różne zdania. Chciałabym lepiej zrozumieć, dlaczego to jest dla ciebie ważne”.

Rodzic nie musi zgadzać się ze wszystkimi poglądami nastolatka.

Może jednak pokazywać, że różnica zdań nie musi oznaczać utraty więzi i wzajemnego szacunku.

Najważniejsze przesłanie: Wychowanie nastolatka do wartości polega coraz bardziej na wspieraniu jego samodzielnej refleksji, a coraz mniej na przekazywaniu gotowych odpowiedzi.

Czy można przegapić najlepszy moment na wychowanie do wartości?

To pytanie może budzić niepokój rodziców.

Szczególnie tych, którzy dopiero teraz zaczynają bardziej świadomie zastanawiać się nad swoim sposobem wychowania.

Warto więc podkreślić bardzo wyraźnie:

Nie istnieje jeden moment, po którego przekroczeniu dziecko traci możliwość rozwijania empatii, odpowiedzialności, uczciwości czy szacunku.

Rozwój człowieka jest procesem dynamicznym.

Wczesne doświadczenia mają duże znaczenie, ale nie determinują całkowicie późniejszego funkcjonowania.

Dziecko, które we wczesnym dzieciństwie nie miało wystarczających okazji do rozwijania określonych umiejętności, nadal może je zdobywać.

Również nastolatek może uczyć się regulowania emocji, rozwijać empatię czy zmieniać sposób rozumienia odpowiedzialności.

Nawet w dorosłości człowiek może poddawać refleksji wartości wyniesione z domu rodzinnego i świadomie budować własny system przekonań.

To ważna wiadomość dla rodziców.

Nie chodzi o perfekcyjne wykorzystanie każdego etapu rozwoju.

Chodzi o tworzenie takich warunków, w których dziecko może stopniowo dojrzewać emocjonalnie, społecznie i moralnie.

Jak wykorzystać wiedzę o etapach rozwoju w codziennym wychowaniu?

Znajomość rozwoju dziecka pomaga rodzicowi przede wszystkim dostosować oczekiwania.

Od trzylatka nie powinniśmy oczekiwać takiej samej samokontroli jak od dziesięciolatka.

Od sześciolatka nie możemy wymagać pełnego rozumienia skomplikowanych dylematów moralnych.

Od nastolatka nie powinniśmy oczekiwać, że będzie bezrefleksyjnie przyjmował wszystkie przekonania rodziców.

Wychowanie do wartości wymaga więc czegoś więcej niż konsekwentnego przekazywania zasad.

Wymaga wiedzy o możliwościach rozwojowych dziecka.

Wrażliwości na jego potrzeby.

Umiejętności rozpoznawania emocji.

Gotowości do dialogu.

A także świadomości, że zachowanie dziecka nie zawsze odzwierciedla poziom jego wiedzy moralnej.

Czasami dziecko wie, jak należy postąpić, ale nie potrafi jeszcze poradzić sobie z własnymi emocjami.

Czasami rozumie wartość, ale nie posiada wystarczających umiejętności, aby ją realizować.

Dlatego warto pytać nie tylko:

„Czy moje dziecko wie, co jest dobre?”

Ale również:

„Czy moje dziecko ma już umiejętności potrzebne, aby zgodnie z tą wiedzą postępować?”

Wychowanie do wartości to rozwój wewnętrznego kompasu

Kiedy patrzymy na wychowanie z perspektywy całego dzieciństwa, łatwiej dostrzec pewną prawidłowość.

Najpierw dziecko doświadcza wartości w relacji z dorosłym.

Później zaczyna rozpoznawać je w zachowaniach.

Następnie uczy się rozumieć zasady i konsekwencje.

Z czasem potrafi analizować konflikty między wartościami.

A w okresie dorastania coraz bardziej świadomie zastanawia się, które z nich chce uznać za własne.

Nie jest to jednak sztywna kolejność ani proces jednakowy u wszystkich dzieci.

Poszczególne umiejętności rozwijają się równolegle, wzajemnie na siebie oddziałują i podlegają dalszym zmianom.

Właśnie dlatego wychowanie do wartości nie jest jednorazowym zadaniem.

Jest długotrwałym procesem, który powinien zmieniać się wraz z rozwojem dziecka.

Najpierw jesteśmy dla niego źródłem bezpieczeństwa.

Później przewodnikiem po świecie relacji i zasad.

Następnie partnerem w rozmowach o coraz trudniejszych wyborach.

A z czasem stajemy się osobą, która wspiera młodego człowieka w budowaniu jego własnej tożsamości.

Najważniejszym rezultatem wychowania do wartości nie jest dziecko, które zawsze postępuje zgodnie z oczekiwaniami dorosłych. Jest nim człowiek, który stopniowo uczy się rozumieć siebie, dostrzegać innych i dokonywać świadomych, odpowiedzialnych wyborów.

Potrzebujesz wsparcia w wychowaniu dziecka? Zapraszam na konsultację psychologiczną

Każde dziecko rozwija się we własnym tempie, a każda rodzina funkcjonuje w niepowtarzalnych warunkach.

Wiek dziecka jest ważną wskazówką, ale nie wystarcza, aby trafnie dobrać metody wychowawcze. Znaczenie mają również temperament, doświadczenia emocjonalne, indywidualne potrzeby, relacje rodzinne oraz dotychczasowe sposoby komunikacji.

Jeżeli zastanawiasz się, jak najlepiej wspierać rozwój wartości u swojego dziecka, jak dostosować wymagania wychowawcze do jego wieku i możliwości albo jak radzić sobie z trudnościami w codziennym rodzicielstwie, zapraszam Cię na indywidualną konsultację psychologiczną dla rodziców.

Podczas spotkania możemy przyjrzeć się Twojej sytuacji rodzinnej i poszukać praktycznych rozwiązań dopasowanych do potrzeb Twojego dziecka.

Możesz skorzystać z mojego wieloletniego doświadczenia w pracy psychologicznej i pedagogicznej z dziećmi oraz rodzinami, a także wiedzy z zakresu psychologii rozwojowej, pedagogiki specjalnej i psychotraumatologii.

Nie musisz szukać jednej uniwersalnej metody wychowania. Warto znaleźć sposób, który będzie odpowiedni dla Twojego dziecka i spójny z wartościami Twojej rodziny.

Zapraszam Cię do indywidualnej rozmowy.

Monika Paczkowska – psycholog, psychotraumatolog, pedagog specjalny, terapeuta par i małżeństw.

Dziecko Kreatywne – Psychologia • Relacje • Rodzicielstwo • Rozwój

Bibliografia

Harwas-Napierała, B., & Trempała, J. (red.). (2005). Psychologia rozwoju człowieka. Tom 2: Charakterystyka okresów życia człowieka (wyd. 3). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Juul, J. (2011). Twoje kompetentne dziecko. Dlaczego powinniśmy traktować dzieci poważniej? Wydawnictwo MiND.

Montessori, M. (2018). Chłonny umysł. Wydawnictwo Palatum.

Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2013). Zintegrowany mózg – zintegrowane dziecko. 12 rewolucyjnych strategii kształtujących umysł twojego dziecka. Dom Wydawniczy REBIS.

Trempała, J. (red.). (2011). Psychologia rozwoju człowieka. Podręcznik akademicki. Wydawnictwo Naukowe PWN.

Trempała, J. (1992). Rozumowanie moralne i odporność dzieci na pokusę oszustwa. Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.