Przekraczanie linii środka ciała u dzieci

Wyobraźmy sobie pionową linię przebiegającą wzdłuż całego ciała człowieka. Zaczynając od czubka głowy, przez nos, środek brody i klatki piersiowej aż do samej podstawy. Linę tę nazywać będziemy linią środka ciała.

Potrafimy założyć nogę na nogę, spleść ręce, podrapać się prawą ręką po lewym ramieniu, złapać się lewą ręką za prawe ucho. Zazwyczaj dobrze radzimy sobie z obustronną koordynacją.

Małe dzieci na drodze swojego rozwoju dochodzą do sprawności, która pozwala im na przekraczanie linii środka ciała. Ta umiejętność współgra z rozwojem schematu ciała i orientacji przestrzennej. Polega na zdolności świadomego użycia dłoni po przeciwnej stronie. Czyli prawa ręka może chwytać i manipulować przedmiotami po lewej stronie ciała i odwrotnie, lewa ręka może sprawnie działać po przeciwnej dla niej stronie.

Zauważono, że niemowlę około piątego miesiąca życia jest w stanie przekraczać linię środka ciała. Robi to najczęściej, by dosięgnąć zabawkę leżącą po przeciwnej stronie. Obserwuje się, że częstość tej umiejętności wzrasta u dzieci od czwartego do dziewiątego roku życia. Spontaniczne przekraczania tej linii od szóstego do ósmego roku życia jest bardzo sprawne. Pełne zintegrowana tej umiejętności zazwyczaj dzieci osiągają w dziewiątym roku życia.

Umiejętność przekraczania linii środka ciała ściśle wiąże się ze świadomością schematu ciała, rozwojem obustronnej koordynacji, integracji bilateralnej oraz z rozwojem orientacji przestrzennej. Prawidłowa integracja wrażeń sensorycznych jest ważna do osiągnięcia tej umiejętności.

Dziecko, które unika przekraczania linii środka ciała może robić to na kilka sposobów.

  • Najczęściej odmawia wykonania czynności, która wymaga od niego manipulowania ręką po przeciwnej dla niej stronie.
  • Często obserwuje się podczas zabawy przekładanie przedmiotu z ręki do ręki w obrębie linii wyznaczającej pionową oś symetrii ciała dziecka. I przenoszenie tego przedmiotu drugą ręką w zaplanowane miejsce, tak by nie przekroczyć ważnej dla naszych dzisiejszych rozważań linii.
  • Bywa również, że brak tej umiejętności dzieci rekompensują sobie skrętem tułowia w stronę, gdzie ma się odbywać zaplanowana aktywność, by nie musiało dojść do przekroczenia linii środka ciała.

Utrzymujące się kłopoty z przekraczaniem linii środka ciała mogą zapowiadać trudności w uczeniu się. Sprawna współpraca obu półkul mózgowych potrzebuje treningu z przekraczaniem osi symetrii ciała. Budują się wówczas nowe połączenia neuronalne, które są bazą dla rozwoju sprawności intelektualnych i motorycznych.

Zdolność do przekraczania linii środka ciała pozwala dziecku na wykonywanie wielu niezbędnych czynności, począwszy od samodzielnego przyjmowania pokarmów, poprzez czynności samoobsługowe, takie jak, mycie rączek i mycie zębów, ubieranie się, zapinanie guzików, wiązanie butów, czesanie włosów, a skończywszy na przewracaniu kartek w książce, rysowaniu, malowaniu, pisaniu, wycinaniu.

By wspomóc dziecko, warto wyeliminować ewentualne źródła deficytu w tym zakresie.

Mogą nimi być zaburzenia integracji sensorycznej. Umiejętność przekraczania linii środkowej ciała jest oceniana w trakcie diagnozy w kierunku zaburzeń przetwarzania sensorycznego specjalnym testem: Testem Wizualizacji Przestrzennej. Diagnoza zaburzeń sensorycznych pozwoli na ukierunkowane wspomaganie rozwoju dziecka zgodne z jego potrzebami. Dbanie o „dietę sensoryczną”, czyli stworzenie dla dziecka przestrzeni do wielozmysłowego poznawania świata pomaga rozwijać się umiejętności przekraczania linii środka. Zapraszam do wcześniejszych wpisów, w których znajdziecie wiele pomysłów na zabawy sensoryczne.

Inną ważną kwestią związaną z rozwojem umiejętności przekraczania linii środka ciała są zaburzenia lateralizacji.

Jeśli u dziecka nie rozwinęła się dominacja jednej ręki, czyli nie ustabilizowała się lateralizacja, to obie jego ręce są jednakowo sprawne. Łatwiej jest mu używać każdej ręki po jej stronie niż przenosić jedną rękę na przeciwną połowę ciała. Brak dominacji jednej ręki może przeszkadzać w przekraczaniu linii środka ciała.

Mechanizm ten może działać w odwrotny sposób. Deficyt w zakresie przekraczania linii środka może być przyczyną niezakończonej lateralizacji. Unikanie przekraczania ważnej linii nie pozwala na naturalne ćwiczenie i w efekcie zaburza kształtowanie się dominacji jednej ze stron.

Trening sprzyjający kształtowaniu się lateralizacji jednocześnie pomaga doskonalić umiejętność przekraczania linii środka. We wpisie o lateralizacji znajdziecie inspirację zabaw edukacyjnych wspierających ustalenie stronności ciała.

Jak wspomóc rozwój umiejętności przekraczania linii środka ciała Twojego dziecka?

Dostarczaj dziecku wiele okazji, by sięgało po przedmioty. Nie przysuwaj ich, nie ułatwiaj. Bawcie się w prowadzenie samochodzików po narysowanych krętych drogach. Zachęcaj dziecko do podążania figurką lub paluszkiem po narysowanych labiryntach. Zorganizuj dziecku malowanie na dużych powierzchniach. Zaproponuj przekładnie jedną ręką a później drugą przedmiotów z jednego pojemniczka do drugiego palcami lub szczypcami. Pojemniczki ustaw po prawej i lewej stronie dziecka. Czytajcie książeczki, maluszek niech wskazuje palcem elementy na ilustracjach, przewraca kartki. Bawcie się w strzelanie pistoletem na wodę. Zorganizujcie sobie zgadywankę – pantomimę. Bawcie się tańcem.

Źródło:

  1.  https://www.wychowaniewprzedszkolu.com.pl/artykul/przekraczanie-linii-srodkowej-ciala#:~:text=Przekraczanie%20linii%20%C5%9Brodkowej%20cia%C5%82a%20to,przekroczeniem%20w%C5%82a%C5%9Bnie%20linii%20%C5%9Brodkowej%20cia%C5%82a.
  2. Integracja Sensoryczna nr 2; 2019; artykuł: Przekraczanie linii środka ciała u dzieci trudnościami w uczeniu się i u dzieci w normie; Sharon A. Cermak; A. Jeane AYers; tłum. Natalia Smagacz

Lateralizacja – która strona dominuje?

Na pewno zauważyliście, że człowiek niektóre części ciała ma podwójne.

Warto sprawdzić, która ręka, noga, ucho czy oko naszego dziecka są dominujące.

Na początku przyjrzyjmy się jednak mózgowi. On też składa się z dwóch półkul. W uproszczonych grafikach nasz najważniejszy narząd przedstawiany jest jako półowalne, dwa, symetryczne, dziwnie pofałdowane twory, przylegające do siebie.

Szczegółowe badania anatomiczne wykazują, że obie półkule nie są symetryczne. Nowoczesne badania obrazowania mózgu dowodzą, że każda półkula ma nieco inny stopień specjalizacji do obróbki bodźca, który dotarł do niej. Nie mniej jednak sprawna współpraca obu półkul mózgowych jest niezbędna do efektywnego funkcjonowania poznawczego.

Lateralizacja to ustabilizowana, naturalna dominacja jednej ze stron ciała.

Najczęściej spotykamy się z dominacją:

prawostronną

lewostronną

skrzyżowaną

Zdarza się, że dominacja nie jest ustalona.

Do trzeciego roku życia przejawy dominacji stronnej są niejednoznaczne i nie należy się nimi przejmować. Badania nad lateralizacją zwykle przeprowadza się dopiero u trzylatków. Wiąże się to z ich możliwościami rozumienia poleceń słownych. Mają na tyle rozwiniętą sprawność motoryczną, że są w stanie zademonstrować ewentualną dominację jednej ze stron.

Obserwując dziecko w spontanicznej zabawie można zauważyć, którą ma dominującą rękę, oko, nogę lub ucho.

Ręka

Jeśli chcecie sprawdzić, która ręka jest dominująca bawcie się w takie zabawy jak: wrzucanie do butelki z małym otworem koralików, fasolek, drobnych klocków, kamyczków. Do takiego wrzucania możecie użyć pęsety. Odkręcanie pojemniczków ze skarbami. Cięcie plastikowym nożem wałeczków z mas plastycznych. Przewlekanie sznureczka przez otwory. Przenoszenie materiałów sypkich (kasze, groch, ryż) z pojemnika do pojemnika z użyciem miarki kuchennej lub łyżki.

Oko

Jeśli chcecie wiedzieć, które oko jest dominujące, obserwujcie, jak wasze dziecko bawi się w: oglądanie kalejdoskopu, obserwowanie gwiazd przez lunetę, zaglądanie do nieprzezroczystej butelki, robienie zdjęć zabawkowym aparatem.

Noga

Dominację nogi możecie zauważyć podczas zabaw, takich jak: kopanie piłki oraz podczas gier, w których występuje stanie lub skakanie na jednej nodze, chodzenie po schodach. Dziecko chodzące po schodach krokiem dostawnym będzie zwykle rozpoczynało ruch nogą dominującą.

Ucho

Określenia dominacji ucha wymaga stworzenia warunków, w których dźwięk będzie podawany tylko do jednego ucha.

Bardzo dobrze sprawdza się test-zabawa, polegająca na położeniu na stoliku przed dzieckiem małego urządzenia wydającego cichy dźwięk typu grająca zabawka, mały głośnik, zegarek i poproszeniu, żeby wsłuchało się jednym uchem w dźwięk, bez używania rąk. Maluch będzie nachylał się do przedmiotu jednym lub drugim uchem. Ciekawą zabawą będzie wsłuchiwanie się w „magiczne pudełko” jednym uchem. Można do tego wymyślić historyjkę.

W naszym, ustalonym kulturowo schemacie czytania i pisania, czyli w kierunku od lewej do prawej strony oraz z góry do dołu, dominacja jednej strony ciała jest dość ważna.

Dzieci w wieku około czterech lat wykazują już zakończony proces lateralizacji. Rozwój, jak wiemy, przebiega indywidualnie, ale od tego wieku należy zwrócić uwagę na rodzaj dominacji stronnej i czy w ogóle proces ten zakończył się. Najwcześniej formułuje się lateralizacja prawostronna. Zazwyczaj dzieci lewostronne i o skrzyżowanej dominacji stronnej stabilizują swoją lateralizację trochę później.

Najniekorzystniejsza sytuacja jest wtedy, gdy sześciolatek wciąż nie ma ustalonej dominacji jednej ze stron ciała. To zapowiada kłopoty z nauką czytania i pisania.

Warto dostarczać dzieciom w tym okresie nieco więcej zabaw, które będą wspierały kształtowanie się dominacji stronnej i usprawniały maluchy do przyszłych szkolnych technik.

Bawcie się w nawlekanie koralików, wrzucanie przedmiotów do otworów według wyznaczonej zasady, rozsypanki obrazkowe o różnym stopniu trudności, układanki sekwencyjne, historyjki obrazkowe układane i werbalizowane, labirynty-rysowanie ich i przemieszczanie po nich figurek, rysowanie, w szczególności zamalowywanie wyznaczonych płaszczyzn, oraz rysowanie po śladzie. Wszystkie zabawy usprawniające motorykę małą i koordynację wzrokowo-ruchową będą bardzo korzystne.

źródło:

Jagoda Cieszyńska, Marta Korendo; Wczesna interwencja terapeutyczna; Kraków, 2018

foto:Pexels

Jak i kiedy rozpocząć zabawy z nożyczkami?

Cięcie nożyczkami jest doskonałym ćwiczeniem koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz umiejętności manipulacyjnych. Warto organizować dziecku zabawy w cięcie, ponieważ jest to sposób na doskonalenie wytrzymałości i koordynacji wielu mięśni dłoni, które będą w przyszłości odpowiadały za pisanie.

Kiedy można pozwolić maluszkowi na zabawy z nożyczkami?

Już po ukończeniu pierwszego roku życia można podjąć próby zabaw z nożyczkami. Będą to oczywiście nożyczki bezpieczne, zabawkowe, skonstruowane dla najmłodszych użytkowników. Dziecko w wieku 12 miesięcy chwyta przypadkowo nożyczki, manipuluje nimi. Poznaje ciekawy kształt i ruchomość nowej „zabawki”.

Przed ukończeniem drugiego roku życia, dziecko najczęściej ma opanowaną umiejętność prawidłowego trzymania nożyczek zgodnie z ich przeznaczeniem. Będzie próbowało trzymać je raz w jednej ręce, raz w drugiej.

Między drugim a trzecim rokiem życia maluszki nabywają umiejętność cięcia nożyczkami. Samodzielnie przecinają papier. Czynność będzie chaotyczna i towarzyszyć będą jej liczne współruchy, np. pochylanie głowy czy wystawianie języczka.

Po skończeniu 3 lat dziecko jest w stanie przeciąć 15 centymetrowy kwadrat z papieru na pół. Cięcie najczęściej będzie wykonywało w charakterystyczny sposób, czyli w kierunku do siebie.

Między 4 a 5 rokiem życia pojawia się umiejętność cięcia wzdłuż linii prostej. Dziecko będzie cięło w odległości pół centymetra od narysowanej kreski. Może wyciąć odcinek około 20 centymetrowy. Zacznie wycinać proste kształty, mieszcząc się w marginesie 0,5 cm od zaznaczonej linii.

Precyzja wycinania doskonali się wprost proporcjonalnie do ilości doświadczeń z nożyczkami. 6 latek umie wycinać po śladzie koła i inne proste figury. Zachęcony sukcesami, będzie próbował wycinać urozmaicone kształty.

Cięcie jest czynnością bardzo złożoną. Angażują się obie rączki i oczy. Często zaobserwujecie współruchy, wspomniane wcześniej przechylanie głowy ale także otwieranie buzi, przygryzanie wargi lub unoszenie barków. Wszystko to świadczy o niedojrzałości motorycznej, która jest zupełnie naturalna przy wykonywaniu tak złożonej czynności, jaką jest cięcie nożyczkami.

Zwróćcie uwagę, aby podczas tej czynności dziecko siedziało prosto przy stoliku. Łokcie powinny być blisko ciała a barki w swobodnym, symetrycznym ułożeniu. Te wskazówki dotyczą dzieci, które potrafią realizować zabawy stolikowe.

Dziecko chwyta nożyczki wkładając kciuk w jeden pierścień nożyczek a w drugi może włożyć palec wskazujący, środkowy lub serdeczny.

Dobór nożyczek musi być dopasowany do wieku i umiejętności maluszka. Najmłodsi powinni dostać nożyczki – zabawki, które nie tną, tylko pozwalają imitować ruch cięcia. Dwulatkom można spróbować dać bezpieczne nożyczki z włókna szklanego, które tną tylko papier. Starszym dzieciom można podać metalowe nożyczki z zaokrąglonymi końcówkami.

Dla dzieci, które mają obniżone napięcie mięśniowe, lub niestabilność stawów, do nauki cięcia, będą korzystne nożyczki, które mają mechanizm otwierania się po ich zaciśnięciu. Niektórym maluszkom będzie wygodniej na początku korzystać z nożyczek o dużych pierścieniach. Będą mogły tam wkładać więcej niż jeden palec. Są dostępne nożyczki z pierścieniami, które mają miejsce na palce dziecka i dorosłego jednocześnie. Możecie dobrać nożyczki dla leworęcznych lub praworęcznych. Obserwujcie, którymi nożyczkami dziecku wycina się najsprawniej.

Zabawy z nożyczkami powinny odbywać się pod czujna obserwacją dorosłego. Starajcie się nie wyręczać swoich maluszków w tym zadaniu. Pomagajcie im, zachęcajcie, pokazujcie jak to się robi. Czasem pomóżcie ułożyć paluszki. Wycinanie ma być radością i frajdą. Korzyści z usprawnionych rączek dzięki takim zabawom będziecie odbierać podczas nauki szkolnej i w codziennych czynnościach.

źródło:

Klaudia Piotrowska Madej, Agnieszka Żychowicz, Smart Hand Model, Gdańsk 2017

Jak chwyta dziecko w pierwszym roku życia

Ręka jest tą wyjątkową częścią ciała, która pomaga w poznawaniu otoczenia, sprzyja komunikacji i ułatwia funkcjonowanie. Ma niebywałe zdolności ruchowe i chwytne. Składa się z 27 kości i wielu grup mięśniowych, które dobrze współpracujące, stają się, być może, najdoskonalszą mechaniczną konstrukcją.

Pierwsze dwanaście miesięcy życia to czas niezwykle dynamicznego, ogólnego rozwoju dziecka.

Obserwując aktywność niemowlaka można wyróżnić kilka etapów rozwoju umiejętności chwytu ręki.

Człowiek rodzi się z odruchem chwytnym.

Ta umiejętność, całkowicie niezależna od woli, utrzymuje się do około 4 miesiąca życia. Maluszek odruchowo zgina palce na przedmiocie, który jest włożony do jego dłoni. Przyciąga go do swojego ciała. Kciuk nie bierze udziału w utrzymywaniu przedmiotu. Chwyt jest na tyle silny, że dziecko może utrzymać na nim ciężar swojego ciała. Taką próbę często wykonują pediatrzy podczas kontrolnych badań. Co ciekawe, odruch chwytny jest obserwowany również w stopach.

Chwyt łokciowo-dłoniowy pojawia się między 4, a 5 miesiącem życia.

Przedramię jest ustabilizowane na podłożu. Paluszki w trakcie chwytania mogą być częściowo wyprostowane, by następnie zacisnąć się na przedmiocie. Przedmiot najczęściej umieszczony jest między palcami a nasadą dłoni. Kciuk pozostaje niezaangażowany. Niemowlę potrafi przenieść przedmiot jedynie do linii środkowej ciała. Nie jest w stanie jej przekroczyć. W tym okresie ulubioną zabawą dzieci jest w drapanie powierzchni. Zginają i prostują paluszki dotykając różnych faktur. To cenne ćwiczenie stymuluje sensorycznie. To zaś przyczyni się do rozwoju umiejętności precyzyjniejszego chwytania.

Chwyt dłoniowy, pierwotny pojawia się między 5, a 6 miesiącem życia.

Przedmiot jest chwytany środkiem dłoni a kciuk, chociaż nie bierze udziału w trzymaniu, jest przywiedziony. Dziecko obraca dłoń i może obserwować trzymany obiekt.

W 6 i 7 miesiącu życia niemowlę zaczyna używać chwytu dłoniowo-promieniowego.

Dziecko obraca rączką. Przygląda się temu co trzyma w dłoni. Potrafi przełożyć obiekt z ręki do ręki, włożyć do buzi, uderzać nim. W tym okresie kciuk zaczyna współpracować z pozostałymi paluszkami i w opozycji do nich przyciska przedmiot.

W 7 i 8 miesiącu życia pojawia się chwyt grabiący.

Ramię, dłoń i palce poruszają się razem i wykonują charakterystyczny ruch grabienia. Mała dłoń nie potrafi jeszcze manipulować przedmiotem.

Wraz z rozwojem sprawności w 8 i 9 miesiącu życia pojawia się chwyt promieniowo-palcowy.

Przedmiot utrzymywany jest bardziej w obszarze paluszków, a nie wnętrzem dłoni, tak jak było to wcześniej. Kciuk w opozycji pracuje przy chwytaniu i trzymaniu przedmiotów. Dziecko zaczyna różnicować nacisk. Jest większa kontrola wzrokowa całej czynności. Paluszki zaczynają działać niezależnie. Potrafią utrzymać jednocześnie dwa przedmioty.

Około 8 miesiąca życia pojawia się chwyt nożycowy.

Paluszki są lekko zgięte a kciuk potrafi chwycić przedmiot i przytrzymać go we współpracy z tymi zgiętymi  paluszkami. Co raz sprawniej działający kciuk potrafi wykonać ruch podobny do ruchu cięcia nożyczkami.

Miedzy 8, a 9 miesiącem życia dziecko zacznie posługiwać się chwytem pęsetowym, pierwotnym.

Jest to chwyt jeszcze mało precyzyjny. Dziecko potrafi uchwycić przedmiot kciukiem i palcem wskazującym i trzymać go okolicami opuszków tych palców. Ramię i dłoń potrzebują stabilizacji podłoża. Palec wskazujący podejmuje próby ruchów wyizolowanych.

Od około 10 miesiąca życia dziecko zaczyna używać chwytu potrójnego, szczękowego.

Palec wskazujący, środkowy i kciuk ustawiony w opozycji do nich potrafią uchwycić przedmiot i go utrzymać. Plec serdeczny i mały nie biorą bezpośredniego udziału w czynności. Mogą pełnić funkcje stabilizującą. Przedmiot jest utrzymywany w opuszkach tych trzech palców. Jest to zaczątek chwytu pisarskiego. W najbliższym czasie dziecko zainteresuje się kredkami i innymi narzędziami pisarskimi. Poprzez liczne doświadczenia rysowania będzie doskonaliło chwyt umożliwiający sprawne pisanie w przyszłości.

Pod koniec pierwszego roku życia pojawić się powinien chwyt pęsetowy, inaczej określany, szczypcowy.

Dziecko radzi sobie z uchwyceniem przedmiotu końcówkami opuszków palca wskazującego i kciuka. Pozostałe palce są zgięte. Ruch nie wymaga pełnej stabilizacji podłoża. Dziecko dobrze kontroluje zgięcie i wyprost swoich paluszków. Z czasem chwyt pęsetowy staje się doskonały.

W kolejnych miesiącach życia dziecko będzie rozwijało precyzję chwytu. Wzrośnie selektywność i kontrola siły nacisku. Dwulatek będzie wykonywał wyizolowane ruchy kciuka, a trzylatek będzie umiał wykonywać izolowane ruchy poszczególnych palców.

źrodło: