Opowiadanie lub czytanie bajek nierozerwalnie kojarz się z dzieciństwem. Od zarania dziejów rodzice, dziadkowie opowiadali, a w bardziej współczesnych czasach, również czytali bajki swoim podopiecznym.
Bajka to utwór literacki o charakterze moralistycznym. Treść przekazuje wartości etyczne w sposób dosłowny lub domyślny. Jest pisana prozą lub wierszem. Ma krótką zwartą budowę. Postacie występujące w utworze mają wyraźnie zaznaczone cechy. Często są to zwierzęta, zabawki, przedmioty, postacie fantastyczne, czasem rośliny.
W bajce wszystko potrafi ze sobą bezkolizyjnie działać: świat ludzi, zwierząt, roślin i fikcyjnych stworów. Niemalże wszystkie elementy fabuły są poddane animizacji, czyli ożywieniu oraz uosobieniu czyli nadaniu im cech ludzkich. Myślenie magiczne, animizacja, personifikacja są typowe dla dzieci między drugim a siódmym rokiem życia. Grupa maluszków w tym przedziale wiekowym jest szczególnie wdzięczna na odbiór bajek.
W bajce pojawia się wiele metafor. Obiekty i osoby przemieniają się w sposób spektakularny. Dziecko podąża myślami za fabułą bajki i uczy się kojarzyć przyczynę i skutek. Słuchanie bajek pozwala dziecku wychwycić pierwsze reguły moralne. Dobro zwycięża a zło jest ukarane.
Bajka pomaga małemu odbiorcy wejść w świat fantazji i poczuć emocje bohaterów. Rozbudza empatię. Czas spędzony z dziecięcą literaturą buduję piękną więź między małym słuchaczem a dorosłym. Zazwyczaj doskonale pamiętamy kto w dzieciństwie opowiadał lub czytał nam piękne historie. Takie wspomnienia budzą miłe i ciepłe przeżycia.
Terapeutyczna rola bajek
Bajka może relaksować.
Słuchając bajki dziecko może wizualizować pozytywne obrazy, które uspokajają i odprężają. W każdej chwili dziecko może wrócić myślami do bajkowego świata fantazji, na przykład: odcinając się od natrętnych przykrych myśli.
Bajka może być psychoedukacyjna.
Uczy dziecko rozumienia związków przyczynowo skutkowych między wydarzeniami i rodzącymi się w wyniku tego emocjami. Obrazuje inny sposób myślenia, inny punkt widzenia problemu. Oswaja z sytuacją zagrożenia i pokazuje wzory skutecznego działania. Racjonalizuje problem i może być zachętą do rozmowy o sytuacjach trudnych i emocjach, najpierw bohaterów a później własnych. Słuchanie bajek uczy rozumienia zachowań innych ludzi. Rozbudza zainteresowania wykraczające poza własną osobę. Wzbogaca język bierny i czynny. Prowokuje do zadawania pytań i poszukiwania odpowiedzi na nie.
Bajka może być psychoterapeutyczna.
Dostarcza wiedzy jak radzić sobie z trudnymi przeżyciami. Pokazuje różne sposoby rozwiązywania problemów. Redukuje nieprzyjemne napięcia emocjonalne, których dziecko doświadcza w swoim życiu. Mały słuchacz lub czytelnik ma możliwość kompensowania sobie niezaspokojonych potrzeb emocjonalnych. Utożsamiając się z bohaterem dziecko może wzmacniać poczucie własnej wartości. Uczy się pozytywnego myślenia i kształtowania dobrego nastroju. Bajka może odwrażliwiać, racjonalizować lęki, skłaniać do układania na poziomie dziecka indywidualnego planu rozwiązywania problemów.
Czytanie i słuchanie bajek wpływa pozytywnie na rozwój dziecka w wielu sferach jego życia.
źródła:
Joanna Gładyszewska-Cylulko; Wspomaganie rozwoju dzieci nieśmiałych poprzez wizualizację i inne techniki arteterapii; Kraków 2007
Lidia Cierpiałkowska; Helena Sęk; Psychologia kliniczna; Warszawa; 2019
Maria Molicka; Bajki terapeutyczne dla dzieci cz.1 i 2; Poznań 2002
Kreatywność można rozwijać podobnie jak techniki szybkiego czytania i inne umiejętności umysłowe. Codzienne trenowanie kreatywności może uwolnić mnóstwo nowych pomysłów w dorosłych głowach, jak i w małych dziecięcych główkach. Trening kreatywności może mieć charakter indywidualny lub grupowy. Ćwicząc kreatywność stajemy się zazwyczaj bardziej otwarci na nowe doświadczenia, wykazujemy większą samodzielność w planowaniu i wykonywaniu swoich zadań. Twórcze myślenie można pielęgnować i rozwijać u dziecka od samego początku.
Zasady twórczego myślenia
Zasada aktualności – ważne jest to co dzieje się tu i teraz
Zasada kompetentnej niekompetencji – skorzystanie z czyjejś niekompetencji może być dobrym pomysłem. Korzystanie z wiedzy laików, którzy jednocześnie nie mają ograniczeń i nawyków intelektualnych na dany temat często pozwala na osiągnięcie nowych efektów myślenia. Dlatego też wsłuchiwanie się w pomysły dzieci może być dobrym źródłem inspiracji dla dorosłych.
Zasada różnorodności – to tworzenie jak największej ilości różnych pomysłów.
Zasada racjonalnej irracjonalności – w proces twórczy wprowadzamy myślenie życzeniowe, czasem nierealistyczne i oderwane od rzeczywistości. Pozwalamy dominować fantazji.
Co sprzyja kreatywnemu myśleniu?
Szukanie wielu rozwiązań, nawet najbardziej absurdalnych, danego problemu. Zaprośmy dzieci do zabawy typu: Jak zbudować najwyższą wieżę? Wyszukujemy jak najwięcej sposobów wykonania tego zadania i stosujmy je, aż przestaną być skuteczne. Taki typ myślenia jest niesystematyczny. Pojawiają się ciekawe pomysły, które wpadają do głowy pod wpływem impulsu w trakcie działania.
Pozytywny nastrój wpływa na kreatywność. Dobry humor wyzwala nietuzinkowe pomysły. Stajemy się bardziej spontaniczni. Zły humor daje odwrotne rezultaty: wyostrza uwagę i skłania do bardziej skrupulatnego i wytrwałego działania w obranym kierunku. Wyciszenie, pozytywne myślenie oraz zapewnienie odpowiedniego nastroju znacząco wpływają na rozwój kreatywności. Dlatego też zawsze przed samym procesem kreatywnym warto przeprowadzić rozgrzewkę, która wprowadzi dziecko w dobry nastrój.
Bardzo ważna jest umiejętność zmiany perspektywy, z której podchodzimy do problemu. Jeżeli umiemy spojrzeć na zadanie z różnych punktów widzenia, znacznie częściej będziemy wpadać na innowacyjne pomysły. Jeżeli chodzimy tylko utartymi szlakami lub znanymi sobie ścieżkami, nie będziemy w stanie wpaść na nowy, błyskotliwy pomysł. Ucz dziecko spojrzenia z różnych stron na dany problem. Sam pokaż jak to się robi. Dzieci poniżej siódmego roku życia w sposób naturalny przejawiają egocentryzm intelektualny (nie potrafią określić czyjegoś punktu widzenia) i takie myślenie może stanowić dla nich problem.
Rozwiązywanie codziennych zadań w niekonwencjonalnej kolejności. Eksperymentujcie z kolejnością sprzątanych zabawek, układanych przedmiotów: ubrań, książeczek, komponowaniem posiłków. Badania pokazują, że osoby, które wykonują określone zadania według innych niż utarte procedury, lepiej radzą sobie w testach na kreatywność.
Inną strategią kreatywnego myślenia jest złapanie dystansu. Ciągłe i mozolne wymyślanie różnych rozwiązań bywa mało skuteczne. Przerwa i złapanie dystansu mogą znacząco poprawić kreatywność. Najlepsze pomysły przytrafiają się często właśnie wtedy, gdy robimy coś zupełnie niezwiązanego z problemem. Jeśli podczas zabawy lub rozwiązywania jakiegoś problemu dziecko wykazuje niechęć i nie tryska pomysłami, zajmijcie się czymś zupełnie innym. Po jakimś czasie w sprzyjających warunkach pojawi się twórczy pomysł dotyczący porzuconego zadania. Nic na siłę.
Myślenie dywergencyjne dotyczy tworzenia nowych pomysłów. Polega na łączeniu już istniejących, czasem bardzo od siebie oddalonych, elementów i postrzegania świata na nowo. Według Piageta takiego myślenia możemy oczekiwać od dziecku od około siódmego roku życia. Dzięki myśleniu dywergencyjnemu jesteśmy zdolni do tworzenia wszystkich możliwych rozwiązań danego problemu. Można dochodzić do oryginalnych rozwiązań metodą prób i błędów. Baw się z dzieckiem w mieszanie kolorów, tworzenie oryginalnych mas plastycznych, Konstruujcie budowle i pojazdy dla kosmitów. Myślenie dywergencyjne rozwija giętkość i płynność myślenia. Sprzyja myśleniu twórczemu.
Co przeszkadza w kreatywnym myśleniu?
Wewnętrzna krytyka
Brak wiary we własne możliwości blokuje kreatywność. Dlatego tak ważne jest niekrytykowanie dziecka podczas twórczego procesu. Wspieranie poczucia własnej wartości dziecka będzie pomagało mu unieszkodliwić swojego wewnętrznego nadmiernego krytyka.
Zbyt atrakcyjna nagroda
Nagroda może stać się dystraktorem, czyli będzie nadmiernie rozpraszać uwagę. Jeżeli dziecku bardzo zależy na nagrodzie, ciężko będzie mu się skupić na głównym zadaniu.
Presja czasu
Działanie pod presją bardzo często negatywnie wpływa na samopoczucie co w konsekwencji niweczy proces twórczy.
Jak wspierać kreatywność dziecka?
Poszerzaj horyzonty myślenia poprzez działania atrakcyjne dla dziecka, np. przez fajną zabawę lub ciekawe aktywności.
Rozwijaj zainteresowania dziecka w sposób ciekawy poprzez gry, zabawy i inne aktywności.
Proponuj różnorodne zadania, które można rozwiązać na kilka sposobów.
Korzystaj z zabawek rozwijających wyobraźnię, wymagających zastanowienia w różnych funkcjach, np. zestawy konstruktorskie, klocki.
Zapewnij dzieciom dużo swobody podczas zabawy.
Zachęć dziecko do wyrażania swojego zdania i pochwal wyrażanie zdania odmiennego.
Nie osądzaj pomysłów, lecz pozwól na ich sprawdzenie metodą prób i błędów.
Zachęcaj do tworzenia nowych pomysłów w sytuacjach poza zabawą i do zadawania pytań.
Doceniaj podejmowanie wysiłku w celu kreatywnego rozwiązywania problemów.
Bądź dla dziecka przykładem kreatywności, dlatego należy starać się również rozwijać własną kreatywność.
Przedstawione wskazówki pomagające rozwijać twórcze myślenie są do zastosowania również dla dorosłych.
Andrzej Bubrowiecki: Sekrety Kreatywnego myślenia; Gliwice 2007
Lidia Cierpiałkowska; Helena Sęk; Psychologia kliniczna; PWN; Warszawa; 2019
Frances L. Ilg; Louis Bates Ames; Sidney M. Baker; Rozwój psychiczny dziecka od 0 do 10 lat. Poradnik dla rodziców, psychologów i lekarzy; Gdańsk; 1994
Dbałość o prawidłowe nawyki żywieniowe i dobrze zbilansowana dieta dziecka są przedmiotem ogromnych starań świadomych rodziców. Te starania przekładają się na zdrowie i jakość życia maluszków w chwili obecnej jak i w ich życiu dorosłym.
Jednym z elementów dobrych nawyków żywieniowych jest uważne jedzenie.
Umiejętność ta pozwala na świadome i prawidłowe dostarczanie organizmowi materiału budulcowego i energetycznego w formie pokarmu. Jednocześnie daje możliwość zauważania i celebrowania chwili, w której się je.
Możesz nauczyć swoje dziecko, by zwracało uwagę na to co je, w jaki sposób, by rozpoznawało i delektowało się przeróżnymi zapachami i smakami. Możesz pomóc maluchowi zrozumieć jaki wpływ mają smaki a zwłaszcza zapachy na samopoczucie.
Uważne jedzenie może pomóc w zwalczaniu nawyku nadmiernego jedzenia. Pozwala zwrócić uwagę na sytuacje, gdy dziecko bezwiednie podjada, na przykład: przy telewizorze, komputerze, podczas rozmowy z innymi osobami. Czasami dzieci potrafią jeść, niezdrowe rzeczy, tylko dlatego, że są pod ręką. Jedząc je, wyłączają się automatycznie i myślą o innych sprawach niż jedzenie.
Dorośli, ćwicząc uważne jedzenie wspólnie z dziećmi, korzystają z podobnych dobroczynnych efektów tej praktyki.
Proponuję mini trening mindfulness z jedzenia.
Będziecie potrzebować:
Kilku lub kilkunastu minut dla siebie
Spokojnej, przyjaznej przestrzeni typu: pokój, kuchnia, podwórko lub inna przestrzeń na łonie natury
Kilku rodzynek lub suszonej żurawiny, daktyli, ewentualnie kawałków innych owoców. Możecie wykorzystać kawałki czekolady.
Na początek przyjmijcie wygodną pozycję siedzącą i wykonajcie trzy głębokie oddechy. To pozwoli wyciszyć się i bardziej skoncentrować na zadaniu.
Weźcie do ręki mały kawałek jedzenia (np. jedną rodzynkę). Przyjrzyjcie się jak wygląda, jaką ma fakturę, twardość, kolor, jak pachnie. Spróbujcie swoimi słowami określić te wrażenia.
Pozwól dziecku na swobodną wypowiedź.
Ty opowiedz o swoich odczuciach. Maluch będzie Cię obserwował i uczył się uważanego podejścia oraz umiejętności określania słowami tego co czuje.
Potem niech każdy włoży pokarm do swoich ust. Doświadczajcie odczuć dotykowych, smakowych i zapachowych. Następnie określcie swoje wrażenia, gdy jedzenie dotykało podniebienia, języka, zębów albo policzków od wewnętrznej strony.
Żeby uświadomić dziecku wrażenia płynące z jedzenia, zadaj kilka pytań typu:
Jaki smak mają próbowane potrawy?
Czy to co jesz jest słodkie, słone czy pikantne?
Jak smakuje jedzenie na języku?
Czy jedzenie robi się miękkie i rozpuszcza się w ustach?
Jak twarde jest jedzenie i czy musisz je gryźć?
Które części ciała pracują podczas gryzienia, żucia i połykania pokarmu?
Jakie zmiany zauważasz w swoim ciele między każdym kęsem?
Poczucie smaku jest potężną kotwicą, która pozwala skupić się na bodźcach w obrębie ust. Usta są wyjątkowo wrażliwym sensorycznie miejscem w ciele człowieka. Doświadczanie wrażeń smakowych i zapachowych pozwala skupić się na chwili obecnej.
Uważne jedzenie pomaga wyciszyć przeszkadzające wrażenia i myśli, relaksuje, poprawia koncentrację uwagi. Delektowanie się pokarmem pozwala jednocześnie cieszyć się chwilą obecną i przeżywać ją świadomie. Doświadczanie uważnego jedzenia jest tak samo istotne dla dzieci jak i dla rodziców. Pozwala zastosować technikę uważności w innych obszarach życia.
źródło:
Andrea Erkert, Dzieci potrzebują ciszy. Zabawy relaksujące na wiosnę, lato, jesień i zimę, Kielce, 1999
Dziecko ze swojej natury jest twórcze. Twórczość ta przejawia się w aktywności, czyli „tworzeniu dzieł”, które są efektem pracy jego wyobraźni. Dzięki własnym wytworom dziecko organizuje i porządkuje oraz przekształca informacje ze świata zewnętrznego. Twórcza aktywność wynika z potrzeby wzrastania i jednocześnie wspomaga dziecko w budowaniu siebie.
Jako pojęcie postawy twórczej, według psychologa zasłużonego badacza twórczości Stanisława Popka, przyjmuje się następujące określenie – „Postawa twórcza jest to ukształtowana właściwość poznawcza i charakterologiczna, wykazująca tendencję, nastawienia lub gotowość do przekształcania świata rzeczy, zjawisk a także własnej osobowości.”
Czy warto kształtować u dziecka postawę twórczą?
Argumentem za niech będzie zestaw cech i umiejętności ludzi twórczych. Osoby wykazujące się postawą twórczą według Joya Poula Guilforda i Victora Lovenfelda przejawiają następujące cechy:
Zdolność do bycia w stanie gotowości wyrażającej się w otwartości i płynności myślenia oraz do zdolności kojarzenia.
Mobilność, czyli umiejętność szybkiego przystosowania się do nowych sytuacji.
Oryginalność ekspresji własnej.
Kreatywne podejście do pierwotnej funkcji przedmiotu, uczynienie go użytecznym w nowej postaci.
Zdolność do syntezy pozwalająca na gromadzenie wielu przedmiotów czy elementów, aby wydobyć z nich nowe znaczenie. Myślenie dedukcyjne.
Zdolność do analizy i do abstrakcji, pozwalająca na przechodzenie od syntetycznego spostrzegania obiektów do określenia ich szczegółów. Myślenie indukcyjne.
Umiejętność przekształcenia przypadkowych danych w harmonijną jedność, opartą na integracji myśli, uczuć i spostrzeżeń. (intuicja?)
Kształtowanie postawy twórczej może realizować się w oparciu o umiejętności tkwiące w dziecku, podjęte oddziaływania wychowawcze oraz uznanie procesu tworzenia za najważniejszy. Efekt końcowy jest mniej istotny.
Twórczość dziecka chce aktywować się w możliwie najbardziej naturalnych warunkach, przy zachowaniu autonomicznych praw młodego człowieka do jego samorealizacji. Procesem owej samorealizacji jest ekspresja.
Czym jest ekspresja dziecka?
Ekspresja dziecka to spontaniczne wyrażanie jego osobistych przeżyć i doznań, jak również odbicie odbierania przez nie świata rzeczywistego.
Jest czynnikiem wzmagającym procesy poznawcze, emocjonalne i motywacyjno-wolicjonalne.
Ekspresja jest naturalną potrzebą i koniecznością zapewniającą pełny rozwój dziecka. Nierzadko pełni funkcję terapeutyczną jako narządzie rozładowania napięć psychicznych, pozwala wyrazić siebie, może być elementem wspomagającym procesy poznawcze i zdolności społeczne.
Literatura fachowa podaje kilka podziałów ekspresji. Przedstawiona poniżej ściśle wiążą się z wiekiem rozwojowym dziecka:
Ekspresja spontaniczna
To działalność dziecka do 2,5 roku życia. Wyraża ono siebie w obecności innych osób, ale nie zwraca się do kogoś konkretnego. Spontaniczność jest pełna i nie jest kontrolowana.
Ekspresja ukierunkowana
Po ukończeniu 2,5 roku życia ekspresja dziecka zaczyna mieć charakter ukierunkowany, zamierzony. Maluch szuka zrozumienia, aprobaty u innych osób, a jego wytwory mają już określoną postać. Przed ukończeniem 6 roku życia ekspresja dziecka zaczyna się pojawiać jako forma dostosowania się do ogólnie przyjętych norm.
Ekspresja konformistyczna
Między 6–10 rokiem życia dziecko jest szczególnie skłonne do konformizmu. Natomiast w okresie młodzieńczym postawa ta zostaje porzucona na rzecz nieskrepowanego wyrażania siebie.
Można znaleźć również podział ze względu na spontaniczności ekspresji:
Ekspresja naturalna lub swobodna
Jest autentyczna, nieuświadomiona, instynktowna, spontaniczna. Wyraża potrzebę samorealizacji.
Ekspresja kierowana, sztuczna lub zamierzona
Jest podporządkowana regułom społecznym, przez co zorganizowana, świadoma, mało autentyczna. Bywa odtwórcza.
Ekspresja inspirowana
Jest połączeniem ekspresji naturalnej i kierowanej.
Podział ze względu na formę aktywności twórczej przyjmuje następujące rodzaje ekspresji:
Ekspresja ruchowo-mimiczna
W celu wyrażenia stanów emocjonalnych dziecko używa gestów, mimiki twarzy, spontanicznych ruchów ciała.
Ekspresja ruchowo-muzyczna
Realizuje się poprzez rytmiczny ruch, improwizowany taniec, dowolną interpretację tańca zgodnie z rytmem i nastrojem utworu muzycznego.
Ekspresja słowna (werbalna)
To wyrażanie emocji poprzez modulację barwy i dynamikę głosu. Pojawia się improwizowany krzyk, śmiech, płacz. Nadawane są emocjonalne znaczenia symbolom słownym służącym wyrażania głębszych stanów świadomości i podświadomości. Maluch podejmuje próby odnajdywania nowych konfiguracji słownych poprzez tworzenie poezji i prozy dziecięcej.
Ekspresja słowno-muzyczna
Taka ekspresja przejawia się najczęściej w spontanicznym wokalizowaniu, nuceniu melodii, improwizowaniu słów i melodii. Bywa połączona z ruchem ciała i tańcem. Pojawiają się indywidualne interpretacje wyuczonych wcześniej fragmentów melodii i słów piosenek.
Ekspresja muzyczna
Jest zbliżona do form wyrazu poprzednio wymienionych. Dochodzi jeszcze improwizowana gra na instrumencie muzycznym. Instrument może być skonstruowany przez dziecko lub tylko wymyślony i pozostający w jego wyobraźni: trąbienie bez trąbki, wystukiwanie rytmów bez użycia bębenka, naśladowanie barwy rożnych instrumentów własnym głosem.
Ekspresja plastyczna
Jest najbardziej powszechną formą ekspresji. Dzieci rysują, malują różnymi narzędziami i technikami. Formują w materiałach miękkich, takich jak plastelina, glina, mokry piasek. Montują formy dekoracyjne i różne inne obiekty przestrzenne z dostępnych materiałów zagospodarowując wszystkie wymiary. Aktywność plastyczna jest obok zabawy najczęściej uprawianą formą ekspresji dziecka. Formy ekspresji plastycznej ściśle wiążą się z etapem rozwojowym dziecka. Wśród czynników pobudzających wyobraźnię plastyczną, a tym samym inspirujących własną twórczość dzieci wymienia się między innymi:
kontakt z ilustracją
czytelnictwo książek i czasopism
słuchanie muzyki
kontakt z dziełami sztuki.
Liczne badania potwierdzają, że obcowanie z dziełami sztuki odgrywa znaczącą rolę w rozwoju dziecka.
Ekspresja konstrukcyjno-techniczna
Widać ją w dziecięcych próbach konstruowania pojazdów, budowli, urządzeń technicznych i przyrządów. Czasem są konstruowane „na niby” ze sprzętów domowych, pudełek, mebli i wycofanych z użytku urządzeń gospodarstwa domowego oraz z dostępnych w sklepach gotowych zestawów klocków i półfabrykatów.
Ekspresja zabawowa
Zawiera w sobie wymienione wcześniej formy ekspresji. W zabawie mogą pojawić się elementy aktywności słownej, muzycznej, ruchowo-mimicznej czy plastycznej. Podporządkowanie tym formom ekspresji akcji treściowej, z pominięciem reguł zabawy, tworzy wielofunkcyjną zabawę. Mogą to być zabawy w role: iluzyjne, inscenizacyjne, fikcyjne, imaginacyjne, zabawy konstrukcyjne, ruchowe i muzyczno-ruchowe. Zabawy ekspresyjne zaliczane są do zabaw twórczych w odróżnieniu od zabaw naśladowczych i dydaktycznych. Ten rodzaj zabawy jest najbardziej uniwersalną formą kreatywnej aktywności dziecka. Nastawiona jest na tworzenie na niby układów społecznych. Taka zabawa „W życie” jest traktowana przez dzieci serio. Dlatego też jest najlepszą i najbardziej wszechstronną formą aktywizacji i stopniowego wprowadzania dziecka w realne życie społeczne człowieka.
Twórczość dziecka jest autentyczna, samorodna i oryginalna.
Dziecko jest spontaniczne, nie zna sztywnych ram takich, które krępują ekspresję dorosłych. W związku z tym należy zapewnić dzieciom możliwość realizacji ich aktywności w taki sposób, aby twórczość ich nie straciła nic ze swojej szczerości i spontaniczności.
Wykonując pracę plastyczną lub realizując inną formę ekspresji dziecko wypracowuje własną technikę i własny sposób przedstawiania rzeczywistości, charakterystyczne tylko dla siebie.
Tak tworzy się indywidualny styl.
źródła:
Lidia Cierpiałkowska; Helena Sęk; Psychologia kliniczna; Warszawa; 2019
David Lewis; Jak Wychować zdolne dziecko; Warszawa; 1988
Aleksandra Skowrońska; Formy ekspresyjne jako przejaw aktywności twórczej dziecka; Kwartalnik dla nauczycieli nr 4; 2008
