Czy zastanawiałaś się kiedyś, jakim człowiekiem będzie Twoje dziecko za kilkanaście lub kilkadziesiąt lat? Czy będzie potrafiło podejmować samodzielne decyzje, wywiązywać się ze zobowiązań, troszczyć się o siebie i innych, a także przyznawać do błędów? Czy będzie umiało kierować własnym życiem, nie oczekując, że ktoś inny zawsze rozwiąże za nie problemy?
Jeżeli tak, to prawdopodobnie jedną z wartości, które chciałabyś przekazać swojemu dziecku, jest odpowiedzialność.
W kolejnej części cyklu „Wychowanie do wartości” chciałabym przyjrzeć się właśnie tej wartości. Zastanowimy się, czym jest odpowiedzialność z perspektywy psychologicznej i pedagogicznej, jak rozwija się w dzieciństwie oraz co może zrobić rodzic, aby wspierać jej kształtowanie.
Przede wszystkim jednak chciałabym zwrócić uwagę na pewien paradoks wychowawczy.
Czasami rodzice, którzy najbardziej pragną wychować odpowiedzialne dzieci, nieświadomie ograniczają im możliwość uczenia się odpowiedzialności.
Dzieje się tak wtedy, kiedy nadmiernie kontrolują, wyręczają, decydują za dziecko albo nie pozwalają mu doświadczać naturalnych konsekwencji własnych wyborów.
Dlaczego tak się dzieje i jak temu zapobiegać?
Czym właściwie jest odpowiedzialność?
W potocznym rozumieniu odpowiedzialne dziecko to często takie, które wykonuje polecenia, pamięta o obowiązkach, przestrzega zasad i nie sprawia problemów wychowawczych.
Jednak z perspektywy psychologii odpowiedzialność jest znacznie bardziej złożoną kompetencją.
Możemy rozumieć ją jako stopniowo rozwijającą się zdolność do:
- rozpoznawania własnych potrzeb, obowiązków i zobowiązań;
- podejmowania decyzji z uwzględnieniem ich konsekwencji;
- dostrzegania wpływu swojego zachowania na innych ludzi;
- wywiązywania się z ustaleń;
- przyznawania się do popełnionych błędów;
- podejmowania działań naprawczych;
- troski o własne zdrowie, bezpieczeństwo i dobrostan;
- świadomego kierowania własnym postępowaniem.
Tak rozumiana odpowiedzialność łączy w sobie kilka ważnych procesów psychicznych: rozwój samoregulacji, funkcji wykonawczych, empatii, kompetencji społecznych, poczucia sprawczości i rozumowania moralnego.
Nie jest cechą, z którą człowiek rodzi się w gotowej postaci.
Rozwija się przez całe dzieciństwo i okres dorastania, a także podlega zmianom w dorosłości.
Co szczególnie istotne, odpowiedzialność nie jest równoznaczna z posłuszeństwem.
Odpowiedzialność a posłuszeństwo – ważna różnica
Wyobraźmy sobie dwoje dzieci.
Pierwsze zawsze sprząta pokój, ponieważ obawia się kary albo nie chce rozczarować rodzica.
Drugie rozumie, że porządkowanie własnej przestrzeni ułatwia codzienne funkcjonowanie. Nie zawsze ma na to ochotę, czasami potrzebuje przypomnienia, ale stopniowo uczy się samodzielnie wykonywać to zadanie.
Obydwoje może zachowywać się podobnie.
Jednak motywacja stojąca za ich zachowaniem jest inna.
Pierwsze dziecko może kierować się przede wszystkim zewnętrzną kontrolą.
Drugie stopniowo rozwija motywację wewnętrzną i poczucie odpowiedzialności.
Oczywiście w dzieciństwie zewnętrzne zasady, przypomnienia i nadzór dorosłych są potrzebne. Nie należy oczekiwać, że małe dziecko od początku będzie samodzielnie kontrolowało wszystkie swoje działania.
Warto jednak pamiętać, że długofalowym celem wychowania jest stopniowe przechodzenie od kontroli zewnętrznej do samoregulacji i świadomego działania.
Nie chodzi o to, żeby dziecko zawsze robiło to, czego oczekują dorośli. Chodzi o to, żeby rozumiało sens swoich działań i potrafiło brać za nie odpowiedzialność odpowiednią do swojego wieku.
Dlaczego odpowiedzialność jest tak ważna w dorosłym życiu?
Odpowiedzialność wpływa na wiele obszarów funkcjonowania człowieka.
W życiu zawodowym pomaga planować działania, dotrzymywać zobowiązań i wywiązywać się z powierzonych zadań.
W relacjach międzyludzkich pozwala dostrzegać konsekwencje własnych zachowań, przyznawać się do błędów oraz podejmować próby naprawiania sytuacji konfliktowych.
W życiu osobistym wspiera podejmowanie decyzji dotyczących zdrowia, finansów, bezpieczeństwa czy organizacji codzienności.
Jest również ważnym elementem budowania autonomii.
Człowiek odpowiedzialny nie musi nieustannie poszukiwać osoby, która zdecyduje za niego, co powinien zrobić.
Potrafi korzystać z pomocy, ale nie przenosi automatycznie odpowiedzialności za własne życie na innych.
To jednak nie oznacza, że osoba odpowiedzialna nigdy nie popełnia błędów.
Przeciwnie.
Jednym z przejawów dojrzałej odpowiedzialności jest zdolność do dostrzegania własnych pomyłek, uczenia się na nich i podejmowania działań naprawczych.
Kiedy dziecko zaczyna uczyć się odpowiedzialności?
W poprzednim artykule poświęconym etapom rozwoju wartości wyjaśniałam, że wychowanie powinno uwzględniać możliwości rozwojowe dziecka.
Dotyczy to również odpowiedzialności.
Nie istnieje jeden ściśle określony wiek, w którym dziecko nagle staje się odpowiedzialne. Poszczególne umiejętności rozwijają się stopniowo i w różnym tempie.
Od 2. do 3. roku życia – pierwsze doświadczenia sprawczości
Małe dziecko zaczyna intensywnie odkrywać własną autonomię.
Chce samodzielnie jeść, ubierać się, wybierać zabawki i uczestniczyć w czynnościach wykonywanych przez dorosłych.
To ważny moment, aby pozwalać mu na niewielkie działania.
Może odłożyć zabawkę na miejsce, wrzucić ubranie do kosza na pranie albo wybrać spośród dwóch odpowiednich propozycji.
Nie oczekujemy jeszcze samodzielnego pamiętania o obowiązkach.
Najważniejsze jest doświadczenie: „Potrafię coś zrobić samodzielnie”.
Od 4. do 6. roku życia – odpowiedzialność za proste zadania
Dziecko przedszkolne może stopniowo uczyć się wykonywania prostych, powtarzalnych obowiązków.
Na przykład odkładania zabawek, przygotowywania rzeczy potrzebnych do zabawy, podlewania roślin pod opieką dorosłego czy pomagania w nakrywaniu do stołu.
W tym wieku potrzebuje jednak jasnych instrukcji, powtarzalności i pomocy w organizowaniu działania.
Warto wspierać je w rozumieniu związku między działaniem a rezultatem.
Od 7. do 10. roku życia – rozwój odpowiedzialności za obowiązki i zobowiązania
W młodszym wieku szkolnym dziecko coraz lepiej rozwija umiejętność planowania, przewidywania konsekwencji i organizowania własnych działań.
Może stopniowo przejmować odpowiedzialność za przygotowanie plecaka, część obowiązków szkolnych, dbanie o swoje rzeczy czy wykonywanie regularnych zadań domowych.
Nadal jednak potrzebuje wsparcia dorosłych, szczególnie w bardziej złożonych sytuacjach.
Od 11. do 14. roku życia – odpowiedzialność za decyzje społeczne
Wzrasta znaczenie grupy rówieśniczej, samodzielności oraz podejmowania decyzji.
Młody człowiek może coraz świadomiej analizować konsekwencje wyborów dotyczących relacji, czasu wolnego, korzystania z internetu czy organizacji nauki.
Warto włączać go w ustalanie zasad i omawiać powody ich istnienia.
Od 15. do 18. roku życia – przygotowanie do dorosłej odpowiedzialności
Nastolatek potrzebuje coraz większej możliwości podejmowania rzeczywistych decyzji.
Dotyczy to między innymi planowania wydatków, organizacji czasu, wyborów edukacyjnych, relacji i przygotowania do samodzielnego życia.
Jednocześnie nadal rozwijają się funkcje wykonawcze i umiejętności regulowania zachowania w sytuacjach silnych emocji.
Dlatego rola rodzica nie znika.
Zmienia się jednak stopniowo: z osoby zarządzającej większością codziennych spraw w osobę, która wspiera, konsultuje, wyznacza granice bezpieczeństwa i pomaga przewidywać konsekwencje.
Siedem najważniejszych zadań rodzicielskich w wychowaniu do odpowiedzialności
1. Pozwól dziecku doświadczać własnej sprawczości
Poczucie sprawczości oznacza przekonanie, że własne działania mogą prowadzić do określonych rezultatów.
Dziecko potrzebuje doświadczać, że potrafi wpływać na swoje otoczenie.
Jeżeli rodzic nieustannie wykonuje za dziecko czynności, które ono mogłoby już wykonywać samodzielnie, ogranicza możliwość zdobywania takich doświadczeń.
Zamiast:
„Daj, zrobię to szybciej”.
Warto powiedzieć:
„Spróbuj samodzielnie. Jeśli będzie trudno, pomogę ci”.
Nie chodzi jednak o pozostawianie dziecka bez wsparcia.
Najlepsze warunki do uczenia się powstają wtedy, gdy zadanie jest wyzwaniem, ale pozostaje możliwe do wykonania z odpowiednią pomocą.
2. Powierzaj rzeczywiste obowiązki, a nie pozorne zadania
Obowiązek powinien mieć zrozumiały sens.
Nie musi być szczególnie trudny ani czasochłonny.
Ważne, aby dziecko mogło dostrzec, że jego działanie jest potrzebne.
Na przykład:
„Kiedy podlewasz kwiaty, pomagasz nam dbać o dom”.
„Kiedy przygotowujesz swoje rzeczy do szkoły, uczysz się organizować własny dzień”.
„Kiedy sprzątasz po wspólnej zabawie, dbasz również o komfort innych domowników”.
Warto unikać sytuacji, w których rodzic powierza zadanie, a następnie natychmiast poprawia wszystko po dziecku, okazując niezadowolenie.
Dziecko potrzebuje możliwości osiągania sukcesów na swoim poziomie rozwoju.
3. Dawaj możliwość wyboru
Odpowiedzialności trudno nauczyć bez możliwości podejmowania decyzji.
Jeżeli dorosły decyduje o wszystkim, dziecko ma niewiele okazji do ćwiczenia samodzielnego oceniania sytuacji.
Wybór powinien być jednak dostosowany do wieku.
Czterolatek może zdecydować, czy najpierw odłoży klocki, czy książki.
Dziesięciolatek może zaplanować kolejność wykonywania obowiązków.
Nastolatek może uczestniczyć w podejmowaniu decyzji dotyczących własnej edukacji, zainteresowań i organizacji czasu.
Ważne, aby wybór był rzeczywisty.
Nie warto pytać dziecka o zdanie, jeśli nie zamierzamy uwzględnić żadnej z proponowanych możliwości.
4. Ucz przewidywania konsekwencji
Odpowiedzialność wymaga rozumienia związku między decyzją a jej następstwami.
Dlatego zamiast ograniczać się do poleceń, warto zachęcać dziecko do refleksji.
Można zapytać:
„Co się stanie, jeśli nie przygotujesz rzeczy na jutro?”
„Jak twój wybór wpłynie na pozostałych domowników?”
„Co możesz zrobić, żeby uniknąć podobnego problemu?”
„Jakie masz możliwości i jakie mogą być ich konsekwencje?”
To sposób rozwijania myślenia przyczynowo-skutkowego, które jest istotnym elementem odpowiedzialnego działania.
5. Pozwalaj popełniać błędy i ucz ich naprawiania
Rodzice często chcą chronić dzieci przed niepowodzeniem.
To naturalne.
Jednak nadmierna ochrona może ograniczać możliwość uczenia się samodzielności i radzenia sobie z konsekwencjami wyborów.
Jeśli dziecko zapomni zabrać do szkoły nieobowiązkową rzecz, można wspólnie zastanowić się, jak uniknąć tego następnym razem.
Jeżeli uszkodzi cudzy przedmiot, warto pomóc mu znaleźć odpowiedni sposób naprawienia szkody.
Jeśli zrani czyjeś uczucia, można porozmawiać o przeprosinach i działaniach naprawczych.
Ważne, aby konsekwencje były bezpieczne, proporcjonalne i zrozumiałe.
Nie należy dopuszczać do sytuacji zagrażających zdrowiu, bezpieczeństwu lub godności dziecka tylko po to, aby nauczyło się odpowiedzialności.
Nie chodzi o karanie poprzez doświadczenie cierpienia.
Chodzi o uczenie się związku pomiędzy działaniem, jego skutkami i możliwością naprawienia błędu.
6. Ucz odpowiedzialności za emocje i zachowania, nie za samo odczuwanie emocji
Dziecko nie wybiera świadomie wszystkich emocji, które się w nim pojawiają.
Może odczuwać złość, zazdrość, strach, rozczarowanie czy frustrację.
Nie należy wymagać, aby nie doświadczało trudnych emocji.
Możemy natomiast stopniowo uczyć je odpowiedzialności za sposób wyrażania tych emocji.
Przykładowo:
„Masz prawo być zły, ale nie możesz bić”.
„Rozumiem, że jesteś rozczarowany. Możesz o tym powiedzieć, ale nie wolno ci obrażać innych”.
Ważnym elementem tej nauki jest pomoc w regulowaniu emocji.
Dopiero stopniowo rozwijająca się samoregulacja umożliwia dziecku coraz skuteczniejsze kierowanie zachowaniem.
7. Pokazuj odpowiedzialność własnym przykładem
Dzieci uczą się nie tylko przez to, co rodzice im mówią, ale również przez obserwowanie ich zachowania.
Jeżeli rodzic wymaga przyznawania się do błędów, ale sam nigdy nie przeprasza, przekaz staje się niespójny.
Jeżeli oczekuje dotrzymywania obietnic, ale regularnie nie wywiązuje się z własnych zobowiązań, dziecko otrzymuje sprzeczne komunikaty.
Warto więc pokazywać odpowiedzialność w codziennych sytuacjach.
Na przykład:
„Obiecałam, że dzisiaj pójdziemy na spacer. Jestem zmęczona, ale chcę dotrzymać słowa”.
Albo:
„Niepotrzebnie podniosłam głos. To było niewłaściwe. Przepraszam”.
W ten sposób rodzic pokazuje, że odpowiedzialność nie oznacza nieomylności.
Oznacza gotowość do refleksji i naprawiania swoich zachowań.
Najczęstsze błędy rodziców, które utrudniają rozwój odpowiedzialności
Nadmierne wyręczanie
Dziecko przyzwyczaja się, że ktoś inny organizuje jego działania, pamięta o obowiązkach i rozwiązuje problemy.
Może wówczas mieć mniej okazji do rozwijania kompetencji potrzebnych do samodzielnego funkcjonowania.
Nadmierna kontrola
Jeżeli rodzic stale przypomina, sprawdza i decyduje, dziecko może koncentrować się głównie na spełnianiu oczekiwań dorosłego, zamiast rozwijać własną motywację.
Stawianie wymagań niedostosowanych do wieku
Oczekiwanie dojrzałej odpowiedzialności od małego dziecka może prowadzić do częstych konfliktów, frustracji oraz poczucia niepowodzenia.
Zawstydzanie i etykietowanie
Komunikaty takie jak „jesteś leniwy”, „jesteś nieodpowiedzialny” czy „nigdy nie można na tobie polegać” nie uczą konkretnych umiejętności.
Mogą natomiast negatywnie wpływać na obraz samego siebie i motywację dziecka.
Brak konsekwencji w zasadach
Jeżeli obowiązki i oczekiwania nie są jasne, często się zmieniają albo zależą wyłącznie od nastroju rodzica, dziecku trudniej zrozumieć, czego się od niego oczekuje.
Obarczanie dziecka odpowiedzialnością za sprawy dorosłych
To szczególnie ważny problem.
Odpowiedzialność wychowawcza nie powinna oznaczać obciążania dziecka problemami emocjonalnymi, finansowymi czy relacyjnymi rodziców.
Dziecko nie powinno czuć się odpowiedzialne za małżeństwo rodziców, ich samopoczucie, konflikty lub życiowe decyzje.
Odpowiedzialność nie oznacza nadmiernego poświęcania się
Warto zatrzymać się przy jeszcze jednym istotnym zagadnieniu.
Czasami pod hasłem wychowania do odpowiedzialności kryje się oczekiwanie, że dziecko będzie przede wszystkim troszczyło się o innych, rezygnowało z własnych potrzeb i spełniało oczekiwania otoczenia.
Takie podejście może prowadzić do nadmiernego podporządkowania.
W niektórych rodzinach pojawia się również zjawisko parentyfikacji, czyli odwrócenia ról rodzinnych, w którym dziecko przejmuje obowiązki lub funkcje emocjonalne nieadekwatne do swojego wieku.
Dziecko może na przykład stawać się powiernikiem problemów dorosłego, mediatorem między rodzicami albo osobą odpowiedzialną za samopoczucie jednego z nich.
Nie jest to zdrowe wychowanie do odpowiedzialności.
Dojrzała odpowiedzialność powinna obejmować zarówno troskę o innych, jak i troskę o samego siebie.
Dziecko ma prawo do odpoczynku, zabawy, wyrażania potrzeb, odmowy oraz korzystania z pomocy.
Warto przekazywać mu ważny komunikat:
„Możesz być odpowiedzialny, nie biorąc na siebie odpowiedzialności za wszystko i wszystkich”.
Jak rozmawiać z dzieckiem, aby rozwijać odpowiedzialność?
Sposób komunikacji ma ogromne znaczenie.
Porównajmy kilka typowych sytuacji.
Sytuacja 1. Dziecko zapomniało o obowiązku.
Zamiast:
„Ile razy mam ci przypominać? Jesteś kompletnie nieodpowiedzialny!”
Powiedz:
„Widzę, że nie wykonałeś swojego zadania. Co sprawiło ci trudność? Jak możemy zaplanować to inaczej, żebyś następnym razem pamiętał?”
Sytuacja 2. Dziecko popełniło błąd.
Zamiast:
„Wiedziałam, że znowu wszystko zepsujesz”.
Powiedz:
„Co się wydarzyło? Jak możemy to naprawić? Czego możesz nauczyć się z tej sytuacji?”
Sytuacja 3. Dziecko chce samodzielnie podjąć decyzję.
Zamiast:
„Ja wiem lepiej, więc zrobisz tak, jak mówię”.
Powiedz:
„Opowiedz mi, co planujesz. Jakie widzisz możliwości? Jakie mogą być konsekwencje?”
Oczywiście nie każda decyzja może zostać pozostawiona dziecku.
W sprawach związanych z bezpieczeństwem, zdrowiem czy sytuacjami przekraczającymi jego możliwości odpowiedzialność za decyzję pozostaje po stronie dorosłego.
Jednak nawet wtedy warto wyjaśniać powody ustalonych granic.
Praktyczne ćwiczenie dla rodziców: „Moja drabina odpowiedzialności”
Proponuję proste ćwiczenie, które można wykorzystać z dziećmi w wieku szkolnym. W wersji uproszczonej sprawdzi się również z przedszkolakami.
Krok 1. Wybierzcie jedno zadanie
Nie zaczynajcie od wielu obowiązków.
Wybierzcie jedno zadanie, które dziecko jest już w stanie wykonywać samodzielnie lub z niewielką pomocą.
Może to być przygotowywanie tornistra, dbanie o własne przybory szkolne, porządkowanie pokoju albo przygotowywanie stroju na następny dzień.
Krok 2. Ustalcie, co oznacza wykonanie zadania
Wspólnie odpowiedzcie na pytania:
- Co dokładnie trzeba zrobić?
- Kiedy zadanie powinno zostać wykonane?
- Jak dziecko może pamiętać o swoim obowiązku?
- Jakiego wsparcia potrzebuje na początku?
Krok 3. Zastosujcie cztery stopnie odpowiedzialności
Stopień pierwszy: wykonujemy zadanie razem.
Stopień drugi: dziecko wykonuje zadanie, a rodzic pomaga w trudniejszych momentach.
Stopień trzeci: dziecko działa samodzielnie, korzystając z ustalonego przypomnienia lub listy kontrolnej.
Stopień czwarty: dziecko samodzielnie organizuje wykonanie zadania, a rodzic okresowo sprawdza z nim, czy sposób działania się sprawdza.
Nie trzeba przechodzić przez kolejne stopnie w określonym terminie.
Tempo powinno odpowiadać możliwościom dziecka.
Krok 4. Omówcie doświadczenie
Po kilku dniach warto zapytać:
„Co udało ci się zrobić samodzielnie?”
„Co było najtrudniejsze?”
„Co ci pomogło?”
„Co możemy zmienić, żeby następnym razem było łatwiej?”
Nie chodzi o wystawianie oceny.
Najważniejsze jest rozwijanie świadomości własnego działania.
Pięć pytań, które warto zadać sobie jako rodzic
Zanim uznamy, że nasze dziecko jest nieodpowiedzialne, warto przyjrzeć się własnemu sposobowi wychowania.
- Czy pozwalam dziecku samodzielnie wykonywać zadania, do których jest już przygotowane?
- Czy moje wymagania są dostosowane do jego wieku, możliwości i aktualnego funkcjonowania?
- Czy pozwalam mu podejmować decyzje i doświadczać bezpiecznych konsekwencji?
- Czy uczę je naprawiania błędów, czy przede wszystkim koncentruję się na karaniu?
- Czy samodzielnie pokazuję, czym jest odpowiedzialność za własne słowa, decyzje i zachowania?
Odpowiedzi na te pytania mogą być początkiem ważnej refleksji.
Czasami bowiem to nie dziecko potrzebuje kolejnych pouczeń o odpowiedzialności.
Czasami potrzebuje zmiany warunków, w których tej odpowiedzialności się uczy.
Odpowiedzialność to nie perfekcjonizm
Chciałabym podkreślić jeszcze jedną zasadę.
Wychowanie do odpowiedzialności nie powinno prowadzić do przekonania, że człowiek musi zawsze wszystko przewidywać, nad wszystkim panować i nigdy nikogo nie zawieść.
Takie oczekiwania mogą sprzyjać nadmiernemu napięciu, lękowi przed błędem i perfekcjonizmowi.
Dziecko powinno wiedzieć, że nawet osoba odpowiedzialna może:
- czegoś nie wiedzieć;
- zapomnieć;
- potrzebować pomocy;
- zmienić zdanie;
- popełnić błąd;
- nie poradzić sobie z zadaniem;
- odmówić podjęcia zobowiązania przekraczającego jej możliwości.
Odpowiedzialność nie oznacza doskonałości.
Oznacza gotowość do podejmowania działań, refleksji i uczenia się.
Jakiego dorosłego człowieka chcemy wychować?
Wróćmy do pytania postawionego w tytule.
Czy chcesz, aby Twoje dziecko wyrosło na człowieka odpowiedzialnego?
Jeżeli tak, zastanów się, czy w codziennym wychowaniu pozostawiasz mu wystarczająco dużo miejsca na stopniowe rozwijanie samodzielności.
Czy może podejmować decyzje?
Czy pozwalasz mu próbować?
Czy może popełniać błędy bez obawy, że straci Twoją akceptację?
Czy uczysz je szukania rozwiązań?
Czy potrafisz stopniowo wycofywać swoją kontrolę tam, gdzie dziecko jest już gotowe do samodzielnego działania?
Odpowiedzialnego człowieka nie wychowujemy poprzez nieustanne przypominanie mu, że powinien być odpowiedzialny. Wychowujemy go przede wszystkim poprzez stwarzanie warunków, w których może tej odpowiedzialności doświadczać, uczyć się jej i stopniowo ją przejmować.
Być może najważniejszym zadaniem rodzica jest umiejętność rozpoznania momentu, w którym zamiast powiedzieć „zrobię to za ciebie”, warto powiedzieć:
„Wierzę, że potrafisz. Spróbuj, a jeśli będziesz potrzebować pomocy, jestem obok”.
Indywidualne wsparcie rodzicielskie – zapraszam na konsultację online
Wychowanie dziecka do odpowiedzialności nie zawsze jest łatwym zadaniem.
Czasami trudno ustalić, ile samodzielności powinno mieć dziecko, jak egzekwować obowiązki bez nadmiernej kontroli albo jak reagować na sytuacje, w których nie wywiązuje się ono z ustaleń.
Bywa również, że różnice w podejściu wychowawczym między rodzicami prowadzą do konfliktów i utrudniają budowanie spójnych zasad rodzinnych.
Jeżeli chcesz dowiedzieć się, jak w Twojej sytuacji rodzinnej skutecznie wspierać rozwój odpowiedzialności, samodzielności i poczucia sprawczości dziecka, zapraszam Cię na indywidualną konsultację psychologiczną dla rodziców online.
Podczas spotkania możemy przyjrzeć się potrzebom rozwojowym Twojego dziecka, codziennym trudnościom i sposobom komunikacji w rodzinie.
W swojej pracy łączę wiedzę psychologiczną i pedagogiczną z wieloletnim doświadczeniem zawodowym w pracy z dziećmi oraz rodzinami.
Pomagam rodzicom poszukiwać rozwiązań, które wspierają rozwój dziecka, a jednocześnie uwzględniają potrzeby i możliwości całej rodziny.
Zapraszam do kontaktu i indywidualnej konsultacji online.
Monika Paczkowska
Psycholog, psychotraumatolog, pedagog specjalny, terapeuta par i małżeństw
Dziecko Kreatywne – Psychologia • Relacje • Rodzicielstwo • Rozwój
Bibliografia
Gordon, T. (2024). Wychowanie bez porażek. Instytut Wydawniczy PAX.
Harwas-Napierała, B., & Trempała, J. (red.). (2011). Psychologia rozwoju człowieka. Tom 2: Charakterystyka okresów życia człowieka (wyd. 3). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Trempała, J. (1992). Rozumowanie moralne i odporność dzieci na pokusę oszustwa. Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy.
Trempała, J. (red.). (2011). Psychologia rozwoju człowieka. Podręcznik akademicki. Wydawnictwo Naukowe PWN.
